Çatal: bir hamlede iki saldırı

1Çatal neden işe yarar?

Satrançta sıra sırayla gelir. Rakip aynı anda yalnız bir hamle yapabilir. Sen iki taşa birden saldırırsan, o birini kurtarır, öbürünü sen alırsın.

Çatal için üç şey gerekir: iki hedef, bu hedeflere aynı anda bakan bir taş ve onun duracağı güvenli bir kare. Hedefler korumasızsa ya da çatal atan taştan değerliyse daha da iyi.

Güvenli kare önemlidir. Rakip çatal atan taşı alabiliyorsa çatal çalışmaz ve taşını kaybedersin.

2At neden çatalın ustası?

At L biçiminde sıçrar ve bulunduğu yerden iki hedefe birden ulaşabilir. Üstelik taşların üzerinden atladığı için arada ne olursa olsun hedefe gelir.

Hedeflerden biri şah olursa çatal en güçlü hâlini alır. At şah çektiğinde araya taş konamaz, çünkü at atlayarak saldırır. Rakip ya şahı kaçırır ya da atı alır. Atı alamıyorsa şah kaçar ve sen öbür taşı alırsın.

Bu yüzden şah ve vezir ya da şah ve kale, bir at sıçrayışı kadar uzak karelerde duruyorsa tehlike var demektir.

3Çatal karesini nasıl bulursun?

İki hedef bulduğunda şu dört adımı izle.

Örnek: şah e8’de, kale a8’de. e8’den sıçrayış kareleri c7, d6, f6 ve g7. a8’den ise b6 ve c7. Ortak kare c7!

Aynı yöntemi savunmada da kullan. Rakip atının hangi karelerden iki taşına birden bakabileceğine dikkat et.

• Birinci hedeften bir at sıçrayışı kadar uzak kareleri bul.
• İkinci hedeften de aynısını yap.
• İki listede ortak olan kare çatal karesidir.
• Atın oraya gidip gidemeyeceğine ve karenin güvenli olup olmadığına bak.

4Piyon çatalı ve vezir çatalı

Çatalı yalnız at atmaz. Piyon da çaprazındaki iki kareye aynı anda bakar. Bir piyon iki taşın arasına ilerlerse ikisine birden saldırır. Küçük bir piyon iki büyük taşa saldırırsa çok etkilidir: biri kaçsa bile öbürünü kaybedersin.

Vezir de çatal atar: iki korumasız taşa birden bakabilir. Ama vezir çatalı daha dikkat ister. Hedefler birbirini koruyabilir ya da rakip veziri alabilir. Önce vezirin güvende olduğundan emin ol.

At çatalıyla kale kazanmak

Tahtayı kur, adımları sırayla oyna.

1. 1Tahtayı kur: beyaz şah e1’de, beyaz at d5’te, beyaz piyonlar a2 ve b2’de. Siyah şah e8’de, siyah kale a8’de. Sıra beyazda.
2. 2Hedefler: siyah şah (e8) ve siyah kale (a8). e8’den sıçrayış kareleri c7, d6, f6, g7; a8’den b6 ve c7. Ortak kare: c7.
3. 3Güvenli mi? c7’ye siyah şah ulaşamaz (e8’den iki kare uzak), siyah kale de c7’ye bakmıyor. Evet, güvenli. d5’teki at c7’ye sıçrar: şah!
4. 4Siyahın çaresi yok: araya taş koyamaz, atı da alamaz. Şahı kaçırmak zorunda. Seçenekleri d8, d7, e7, f7 ya da f8.
5. 5Beyaz at a8’e sıçrayıp kaleyi alır. Bir hamlede beş puanlık kale!
6. 6Aynı konumda siyah vezir d8’de olsaydı c7’yi o koruyacaktı. At c7’ye gitse vezir onu alırdı. Çatal işe yaramazdı. Önce kareyi kontrol et.
7. 7Kural: önce ortak kareyi bul, sonra karenin güvenli olup olmadığına bak, sonra sıçra.

Sık yapılan hatalar

Herkes yapar; fark edince bir daha yapmazsın.

• Atı çatal karesine koyup o karenin korunduğunu görmemek.

  Doğrusu: Sıçramadan önce sor: “Bu kareyi rakibin hangi taşı alabilir?” Cevap varsa başka kare ya da başka plan bul.

• Hedeflerin birbirini koruduğunu unutmak.

  Doğrusu: Çatal attığın iki taşın birbirini koruyup korumadığına bak. Biri ötekini koruyorsa çatal çalışmayabilir.

• Rakibin atının çatal karesini görmemek.

  Doğrusu: Rakip atının sıçrayabileceği kareleri her hamle say. İki taşın aynı sıçrayış karesine denk geliyorsa birini kaçır ya da koru.

• Şahı ve değerli bir taşı at mesafesinde bırakmak.

  Doğrusu: Şah ile vezir ya da kalenin arasında bir at sıçrayışı kadar uzaklık varsa dikkat et. Taşlardan birini başka yere götür.

Kendin dene

Gerçek bir tahtada ya da yoldaki günde. Hepsini yap, sonra bir tane de kendin uydur.

• Örnek konumu kur ve çatalı kendin at. Siyah şah hangi karelere gidebiliyor? Her birinde kaleyi alabiliyor musun?
• Aynı konuma siyah veziri d8’e koy. At c7’ye gidince ne oluyor?
• Beyaz şah g1, beyaz piyon e4; siyah şah h8, siyah atlar d6 ve f6 konumunu kur. Piyonu e5’e oynat. Siyah ne yapabilir? Piyon neyi alır?
• Beyaz şah g1, beyaz at b5, beyaz piyon a2; siyah şah e8, siyah vezir b7 konumunu kur. Atı nereye oynarsan şaha ve veziri birlikte çatallarsın? İpucu: ortak kareyi bul.

Kendini sına

Önce kendin düşün, sonra cevabı aç.

Özet

• Çatal: bir taşın tek hamlede iki taşa saldırması; rakip yalnız birini kurtarır.
• At çatalın ustasıdır; şahı da içerirse rakip şahı kaçırmak zorunda kalır.
• Çatal karesini bulmak için iki hedeften de at sıçrayışı kadar uzak kareleri sırala ve ortak olanı seç.
• Sıçramadan önce karenin güvenli olduğuna bak. Rakibin çatallarına da dikkat et.