21 kısa ders

Satranç tahtası 8 dikey ve 8 yataydan, toplam 64 kareden oluşur.

• Tahtayı yerleştirirken sana en yakın sağ köşe açık renk olmalı.
• Dikeyler a–h harfleriyle, yataylar 1–8 sayılarıyla adlandırılır.
• Bir karenin adı önce harf, sonra sayı söylenerek okunur: e4 gibi.

Beyaz ilk hamleyi yapar; oyuncular daha sonra sırayla birer yasal hamle oynar.

• Amaç rakip şahı şah mat etmektir; bütün taşları almak gerekmez.
• Kendi şahını tehdit altında bırakan bir hamle yasal değildir.
• Bir taşa dokunmadan önce rakibin son hamlesinin neyi değiştirdiğini sor.

Şah her yönde bir kare gider ve tehdit edilen bir kareye adım atamaz.

• İki şah yan yana gelemez; birbirlerinin karelerini tehdit ederler.
• Şah çekildiğinde kaçmak, saldıran taşı almak veya araya taş koymak gerekir.
• Şah alınmaz; kaçış kalmadığında oyun mat ile biter.

Vezir yatay, dikey ve çapraz yönlerde istediği kadar ilerleyebilir.

• Başka bir taşın üzerinden atlayamaz.
• Kale ile filin hareketlerini tek taşta birleştirir.
• En değerli taşın bu. Oyunun başında onu hemen öne çıkarırsan rakibin taşları onu kovalar, sen de diğer taşlarını oyuna sokamazsın.

Kale yatay veya dikey yönde istediği kadar kare ilerler.

• Çapraz gidemez ve taşların üzerinden atlayamaz.
• Önünde piyon yoksa tahtanın bir ucundan öbür ucuna kadar gidebilir.
• İki kale aynı sırada ya da aynı sütunda, aralarında taş olmadan durursa birbirini korur.

Fil çapraz yönde istediği kadar kare gider.

• Taşların üzerinden atlayamaz.
• Açık renk karede başlayan fil hep açık, koyu renkte başlayan fil hep koyu karelerde kalır.
• Önündeki piyonlar yoldan çekilince tahtanın bir köşesinden öbür köşesine kadar uzanabilir.

At bir yönde iki, ona dik yönde bir kare giderek L biçiminde hareket eder.

• Diğer taşların üzerinden atlayabilen tek taştır.
• Her hamlede bulunduğu karenin ters rengindeki bir kareye geçer.
• Tahtanın ortasındayken kenardakinden daha çok kareye gidebilir.

Piyon bir kare ileri gider, fakat rakip taşı bir kare çaprazdan alır.

• İlk hamlesinde yol açıksa iki kare ilerleyebilir.
• Geri gidemez; bu yüzden her piyon hamlesi kalıcı bir karardır.
• Son yataya ulaştığında vezir, kale, fil veya ata terfi eder.

Bir taş rakip taşın bulunduğu kareye yasal olarak gidebiliyorsa onu tahtadan kaldırır.

• Yaklaşık değerler: piyon 1, at 3, fil 3, kale 5, vezir 9.
• Bu sayılar yalnızca yardımcıdır: bazen şahını korumak bir taş kazanmaktan daha önemlidir.
• Bir taşı almadan önce rakibin o kareyi hangi taşlarla savunduğunu kontrol et.

Bir taşın yanında ona arka çıkan başka bir taş varsa, rakip onu alınca sen de geri alırsın.

• Arkasında kimse yoksa taşa “korumasız” denir; rakip onu bedavaya alabilir.
• Saldırılan taşı kurtarmanın üç yolu var: onu korumak, kaçırmak ya da saldıranı almak.
• Her hamleden sonra kendi taşlarını say: hangisine saldırılıyor, hangisi korumasız?

Bir taş rakip şaha saldırırsa buna şah çekmek denir; rakip hemen karşılık vermek zorundadır.

• Şah çekilince rakip başka bir şey oynayamaz: önce şahını kurtarmalı.
• Şah çekmek her zaman kazandırmaz; rakibin kaçacak yeri varsa oyun sürer.
• Şah çekmeden önce taşının orada güvende olup olmadığına bak.

Şah çekildiğinde tehdidi aynı hamlede gidermek zorundasın.

• Şahı güvenli bir kareye götürebilirsin.
• Saldıran taşı alabiliyorsan alabilirsin.
• Saldırı kale, fil veya vezir hattındansa araya uygun bir taş koyabilirsin.

Şah tehdit altındaysa ve hiçbir yasal savunma yoksa şah mat oluşur.

• Kaçış karelerinin gerçekten güvenli olup olmadığını tek tek kontrol et.
• Saldıran taşın alınabilmesi veya araya taş girilebilmesi matı engeller.
• Başlangıçta vezir ve şah ile, ardından kale ve şah ile temel matı çalış.

Mat bulmak bir kontrol listesi gibidir: şah çek, kaçış karelerine bak, saldıranın alınıp alınamadığına bak.

• Önce şah çeken hamleleri say; mat hep bir şahla başlar.
• Şah kendi piyonlarının arkasında sıkışmışsa kale ya da vezir son sıraya inip matı yapabilir.
• Vezir şahın yanına, başka bir taşın desteğiyle konursa şah onu alamaz (“vezir öpücüğü”).

Şah tehdit altında değilken oyuncunun hiçbir yasal hamlesi yoksa oyun pattır.

• Pat galibiyet değil, beraberliktir.
• Tahtada aynı durum üç kez tekrarlanırsa da oyun berabere bitebilir.
• Mat yapacak kadar taş kalmazsa (örneğin tahtada yalnız iki şah varsa) oyun berabere biter.

Rok, şah ile kalenin aynı hamlede hareket ettiği tek satranç hamlesidir.

• Şah kaleye doğru iki kare gider; kale şahın öte yanına yerleşir.
• Şah ve ilgili kale daha önce oynamamış, aradaki kareler boş olmalıdır.
• Şah tehdit altındayken, tehdit edilen bir kareden geçerek veya tehdide inerek rok yapılamaz.

Piyonların iki özel kuralı vardır: son yatayda terfi ve iki karelik başlangıca karşı geçerken alma.

• Terfide vezir, kale, fil veya at seçebilirsin; ikinci bir vezir mümkündür.
• Rakip piyon iki kare ilerleyip piyonunun yanına gelirse onu bir kare gelmiş gibi alabilirsin.
• Geçerken alma hakkı yalnız hemen sonraki hamlede geçerlidir.

Tahtada yalnız bir vezirin ve şahın kalsa bile, rakip şahı mat edebilirsin.

• Önce vezirle şahı kenara doğru it: her hamlede şahın gidebileceği yer azalsın.
• Sonra kendi şahını yaklaştır; iki taş birlikte çalışınca kaçış kalmaz.
• Dikkat: rakibin hiç hamlesi kalmazsa (ve şah çekilmiyorsa) oyun pat olur. Bir kaçış karesi bırak!

Kale ve şah da rakip şahı kenara sıkıştırıp mat edebilir: kale duvar örer, şah yaklaşır.

• Kale, rakip şahın önüne bir duvar çeker; şah o duvarı geçemez.
• Şahını rakip şahın karşısına getir (arada bir kare boş kalsın), sonra kale şah çeker.
• Kaleni rakip şahın yanına koyma: şah onu bedavaya alır. Uzaktan çalış.

Oyunun başında ezber gerekmez; şu basit kuralları uygulaman yeter.

• Ortadaki piyonlardan birini iki kare ilerlet, sonra atlarını ve fillerini oyuna sok.
• Rok yapıp şahını köşeye, güvene al; veziri hemen öne çıkarma.
• Her hamlede bak: Rakip şah çekebilir mi, bir taşını alabilir mi, neyi tehdit ediyor?

Bir taş aynı anda iki rakip taşa saldırırsa buna çatal denir; rakip yalnız birini kurtarabilir.

• At çatalın ustasıdır: L biçimindeki sıçrayışıyla iki değerli taşa birden ulaşır.
• Çatal şahı da içerirse rakip şahını kurtarmak zorundadır; sen de öbür taşı alırsın.
• Çatal atmadan önce vardığın karenin güvenli olduğuna bak, sonra iki hedefi say.