Satrançta oyun şah mat ile biter. Şah mat olursa oyun hemen durur ve mat yapan kazanır. Bütün oyunun hedefi budur: rakip şahı öyle sıkıştırmak ki ne kaçabilsin ne de saldırıyı durdurabilsin.
Mat için çok taş gerekmez; bazen bir kale, bazen küçücük bir at yeter. Bu derste matın ne olduğunu, nasıl kontrol edileceğini ve iki klasik mat kalıbını öğreneceksin.
1Şah mat nedir?
Şah mat için iki şey aynı anda olmalı: şah çekiliyor ve şahı tehditten kurtaracak hiçbir yasal hamle yok. Şah çekiliyor ama kurtulma yolu varsa bu sadece şah çekmektir.
Mat olduğunda oyun anında biter. Tahtada rakibin ne kadar çok taşı olduğunun önemi yoktur. Doğru yerde matı yakalarsan kazanırsın.
2Dört soruluk kontrol
Bir konumun mat olup olmadığını anlamak için dört soruyu sırayla sor.
Birinciye “evet”, diğer üçüne “hayır” cevabı alırsan şah matır. Tek bir yanlış cevap bile oyunu sürdürür.
- Şah gerçekten çekiliyor mu?
- Şah kaçabilir mi? Çevresindeki sekiz kareye tek tek bak: boş ve saldırı altında olmayan bir kare var mı?
- Şah çeken taş alınabilir mi? Şahla ya da başka bir taşla.
- Araya taş girebilir mi? Bu yalnız kale, fil ve vezirin şahı için geçerlidir.
3İki klasik mat
Arka sıra matı: siyah şah g8’de, önünde f7, g7 ve h7 piyonları var. Beyaz kale a8’e gelir ve şah çeker. Şah ileri gidemez, çünkü kendi piyonları orada. f8 ve h8 de kalenin hattında. Beyaz şah g1’de, beyaz kale a1’deyken kale a8’e giderek mat yapar.
Boğulma matı: siyah şah h8 köşesinde, yanında siyah kale g8’de ve g7, h7’de siyah piyonlar var. Şahın çevresi kendi taşlarıyla dolu. Beyaz at e5’ten f7’ye sıçrarsa h8’e şah çeker. At alınamaz, şah da kaçamaz.
4Mat mı, sadece şah mı?
Yeni başlayanlar bazen şah çekmeyi mat sanır. Arka sıra örneğinde siyahın h7 yerine h6 piyonu olsaydı, kale a8’e gelip şah çektiğinde şah h7’ye kaçardı. Mat olmazdı.
Bir de pat vardır: şah çekilmiyor ama oyuncunun yasal hamlesi de yok. O zaman oyun berabere biter. Mat kazandırır, pat berabere bırakır.
Dört hamlede çoban matı
Tahtayı kur, adımları sırayla oyna.
- 1Başlangıç konumunu kur. Beyaz e2’deki piyonu e4’e oynar. Siyah e7’deki piyonu e5’e oynar.
- 2Beyaz fil f1’den c4’e gider. Fil c4’ten d5, e6 ve f7 karelerine çapraz bakıyor.
- 3Siyah at b8’den c6’ya gider. Makul bir hamle ama f7’yi korumadı.
- 4Beyaz vezir d1’den h5’e gider. Vezir de g6 üzerinden f7’ye bakıyor. Şimdi f7’ye iki taş saldırıyor: fil ve vezir. Siyahta f7’yi yalnız şah koruyor.
- 5Siyah at g8’den f6’ya gider. Bu hamle h5’teki veziri tehdit eder, ama f7’yi korumaz. Büyük bir hata!
- 6Beyaz vezir h5’ten f7’ye gidip piyonu alır: şah mat. Dört soruyu sor. Şah çekiliyor mu? Evet.
- 7Kaçış var mı? Hayır: e7, f8 ve d7 vezirin hattında, d8’de kendi veziri var. Vezir alınabilir mi? Şah alamaz çünkü f7’yi c4’teki fil koruyor. At f6 da f7’ye bakmaz. Araya girilemez, çünkü vezir komşu karede.
Sık yapılan hatalar
Herkes yapar; fark edince bir daha yapmazsın.
Şah çekmeyi mat sanmak.
Doğrusu: Dört soruyu sor. Şah kaçabiliyorsa, saldıran alınabiliyorsa ya da araya girilebiliyorsa mat yoktur.
Rakibe hiç hamle bırakmadan pat yapmak.
Doğrusu: Mata yaklaşırken her hamleden sonra sor: rakibin yasal hamlesi var mı? Şah çekilmiyorsa ve hamlesi yoksa pat olur, berabere biter.
Kendi şahının arka sıra matına açık kaldığını fark etmemek.
Doğrusu: Şahının önündeki piyonlardan birini oynayıp bir kaçış karesi aç. Örneğin g1’deki şahın için h2’den h3’e oynarsan şahın h2’ye kaçabilir.
Çoban matı tuzağında f7’yi unutmak.
Doğrusu: Vezir h5’e gelince siyah, vezirini e7’ye getirip f7’yi koruyabilir ya da piyonunu g6’ya oynayıp veziri kovabilir. Rakip vezir ve fili f7’ye çevirdiyse önce f7’yi düşün.
Kendin dene
Gerçek bir tahtada ya da yoldaki günde. Hepsini yap, sonra bir tane de kendin uydur.
- Arka sıra matını kur: beyaz şah g1, beyaz kale a1; siyah şah g8, siyah piyonlar f7, g7, h7. Kaleyi a8’e götür. Sonra h7 piyonunu h6’ya al ve aynı hamleyi tekrar dene: şah kaçabiliyor mu?
- Boğulma matını kur: beyaz at e5, beyaz şah g1; siyah şah h8, siyah kale g8, siyah piyonlar g7 ve h7. At f7’ye gitsin. Mat olduğunu dört soruyla doğrula.
- Çoban matını başlangıç konumundan oyna. Sonra siyahın üçüncü hamlesinde g6 oyna ve tuzağın nasıl bozulduğuna bak.
- Kendi oyunlarında her şah çekişte dört soruyu sor. Kaç oyunda mat bulabildin?
Kendini sına
Önce kendin düşün, sonra cevabı aç.
1Şah mat için hangi iki şey aynı anda olmalıdır?
Şah çekiliyor olmalı ve şahı kurtaracak yasal hiçbir hamle olmamalı.
2Mat ile pat arasındaki fark nedir?
Matta şah çekilir ve çare yoktur; oyun kazanılır. Patta şah çekilmez ama yasal hamle de yoktur; oyun berabere biter.
3Arka sıra matında siyah şahın kendi piyonları neden işe yaramaz?
Şah kendi piyonlarının bulunduğu karelere gidemez. Kaçış kareleri kapanır, kale son sıradan şah çekince şah sıkışır.
Biliyor muydun?
Satrançta bundan kısa mat yoktur: beyaz f3’e ve g4’e, siyah da e5’e ve ardından veziri h4’e oynarsa beyazın şahı iki hamlede mat olur.
Özet
- Şah mat: şah çekiliyor ve kurtulmanın yasal hiçbir yolu yok.
- Dört soru: şah çekiliyor mu, kaçabilir mi, saldıran alınabilir mi, araya girilebilir mi?
- Arka sıra matı ve boğulma matı, şahın kendi taşlarıyla sıkıştığı iki klasik kalıptır.
- Mat kazandırır; pat berabere bitirir. İkisini karıştırma.