Mat bulmak dedektiflik gibidir: ipuçlarını sırayla kontrol edersin ve sonunda tek bir hamle çıkar. Birkaç alışkanlık edinirsen o hamleyi çok daha çabuk bulursun.
Bu derste “bir hamlede mat” bulmayı öğreneceksin: sıran geldiğinde tek hamle yapıp rakibe hiçbir çare bırakmamak. Bütün iş bir kontrol listesi ve biraz sabırdır.
1Kontrol listesi
Mat hep şahla başlar. Bu yüzden önce sıradaki hamlelerinden hangilerinin şah çektiğini say. Çoğu konumda bunlar çok az hamledir.
Her şah çekme için üç soruya bak. Üçüne de “hayır” cevabı alıyorsan o hamle matır.
- Şahın kaçacak karesi var mı? Çevresindeki sekiz kareyi say.
- Şah çeken taşı alabilen biri var mı? Şah ya da başka bir taş.
- Araya girebilen biri var mı? (Yalnız kale, fil ve vezir için.)
2Arka sıra matı
Şah kendi piyonlarının arkasında kalmışsa mat yakındır. Siyah şah g8’de, önünde f7, g7 ve h7 piyonları varsa şahın ileri kaçışı kapalıdır. Son sıraya inen kale ya da vezir mat yapar.
Örnek: beyaz şah g1’de, beyaz kale e1’de; siyah şah g8’de, siyah piyonlar f7, g7 ve h7’de. Kale e8’e gelir. Şah kaçamaz, kale alınamaz, araya taş giremez: mat.
Dikkat: kale a8’e gelip şah çekiyorsa ve siyahın c7’de bir kalesi varsa, siyah c8’e girerek araya girer. O zaman mat olmaz. Her zaman üç soruyu sor.
3Vezir şahın yanında
Vezir şahın hemen yanına gelip şah çekerse, şah onu alabilir. Ama vezirin arkasında başka bir taş onu koruyorsa şah alamaz: alırsa şahını saldırı altına koymuş olur.
Örnek: beyaz şah g1’de, beyaz vezir h6’da, beyaz fil d4’te. Siyah şah g8’de, siyah piyonlar f7 ve h7’de. Vezir g7’ye gider. Fil, d4’ten çaprazla g7’yi koruyor. Bu mata “vezir öpücüğü” denir.
4İki kale merdiveni
İki kale ile mat da çok pratiktir. Bir kale 7. yatayı keser, öbürü 8. yatayda şah çeker. Beyaz kaleler a7 ve b1’de, beyaz şah g1’de, siyah şah g8’deyse b1’deki kale b8’e gider.
Neden mat? a7’deki kale f7, g7 ve h7’yi tutar. b8’deki kale 8. yatayı tutar. Şahın gidebileceği hiçbir yer kalmaz ve kaleler alınamaz.
Beş şah çekme, bir mat
Tahtayı kur, adımları sırayla oyna.
- 1Tahtayı kur: beyaz şah g1’de, beyaz vezir h6’da, beyaz fil d4’te. Siyah şah g8’de, siyah piyonlar f7 ve h7’de. Sıra beyazda.
- 2Önce şah çeken hamleleri say: vezir f8’e, h7’yi alarak, g5’e, g6’ya ya da g7’ye gidebilir. Beş şah.
- 3Vezir f8’e: şah vezirini alır. Orası korunmuyor. Mat değil.
- 4Vezir h7’deki piyonu alırsa: şah vezirini alabilir, çünkü h7’yi kimse korumuyor. Ya da f8’e kaçabilir. Mat değil.
- 5Vezir g5’e: şah f8’e kaçar. Mat değil.
- 6Vezir g6’ya: şah f8’e kaçabilir ya da f7 veya h7 piyonu vezirini alabilir. Mat değil.
- 7Vezir g7’ye: g7’yi kim koruyor? d4’teki fil: d4, e5, f6, g7 çaprazı boş. Şah vezirini alamaz. f8 ve h8 vezirin hattında, f7 ve h7’de kendi piyonları var. Mat!
- 8Ders: beş şah çekmeden yalnız biri mat. İlk gördüğünü oynama; hepsini kontrol et.
Sık yapılan hatalar
Herkes yapar; fark edince bir daha yapmazsın.
İlk gördüğü şah çekmeyi oynamak.
Doğrusu: Önce bütün şah çekmeleri say. Her birinde üç soruyu sor, sonra en iyisini oyna.
Vezirle şahın yanına, koruması olmadan şah çekmek.
Doğrusu: Şah çeken taşın durduğu karenin başka bir taşla korunup korunmadığına bak. Korunmuyorsa şah onu alır.
Şahın kaçış karesini saymayı unutmak.
Doğrusu: Şahın etrafındaki kareleri tek tek say. Şah kenardaysa komşu kare sayısı azdır; hepsine bak.
Araya girebilen taşı görmemek.
Doğrusu: Kale, fil ve vezirle şah çekerken aradaki kareleri say. Rakipte oraya gidebilen bir taş var mı?
Kendin dene
Gerçek bir tahtada ya da yoldaki günde. Hepsini yap, sonra bir tane de kendin uydur.
- Beş şah çekmeli örneği kur ve her şahı oyna (sonra geri al). Her birinde siyahın cevaplarını bul. Hangisi mat?
- Arka sıra matını kur: beyaz şah g1, beyaz kale e1; siyah şah g8, siyah piyonlar f7, g7, h7. Kaleyi e8’e götür. Sonra h7 piyonunu h6’ya al ve tekrar dene: şah kaçıyor mu?
- İki kale merdivenini kur: kaleler a7 ve b1, beyaz şah g1, siyah şah g8. b1’deki kaleyi b8’e götür. Şimdi a7’deki kaleyi a6’ya al ve aynı hamleyi dene. Mat mı?
- Kendi oyunlarında sıran geldiğinde 10 saniye dur ve kontrol listesini uygula: şah çeken hamleler neler?
Kendini sına
Önce kendin düşün, sonra cevabı aç.
1Bir hamlede mat ararken önce neye bakarsın?
Şah çeken hamlelere; mat hep şahla başlar. Sonra kaçışa, saldıranı almaya ve araya girmeye bakılır.
2Vezir şahın yanında şah çekiyor ve arkasında bir fil var. Şah vezirini alabilir mi?
Hayır. Korunan bir taşı alırsa şah saldırı altına girer, bu yasaktır.
3Arka sıra matı ne zaman çalışmaz?
Şahın önünde boş bir kaçış karesi varsa ya da şah çeken taş alınabiliyor veya araya taş girebiliyorsa.
Biliyor muydun?
Rakipte yalnız şah kalmışken, tek bir fil ya da tek bir atla mat yapmak imkânsızdır. Fil ve at tek başına yetmez; yanlarına başka yardımcılar gerekir.
Özet
- Mat hep şahla başlar: önce bütün şah çekmeleri say.
- Her şah için üç soru: kaçış var mı, saldıran alınır mı, araya girilir mi?
- Arka sıra matı, vezir öpücüğü ve iki kale merdiveni sık görülen kalıplardır.
- Beş şah çekmeden yalnız biri mat olabilir; hepsini kontrol et.