Şahın çekildiğinde oyun bir an durur: önce şahını kurtarman gerekir. Bunun için yalnızca birkaç yol var ve hepsini bilirsen paniğe kapılmazsın.
Bu ders, “şah!” duyduğunda aklından geçirmen gereken kontrol listesidir. İyi oyuncular listenin hepsine bakar, sonra en iyisini seçer.
1Üç yol
Şahın çekildiğinde üç şeyden birini yaparsın. Bazen üçü de mümkündür, bazen yalnız biri. Hiçbiri mümkün değilse şahın mat olmuştur.
Önce üçünü de say, sonra en iyisini seç. İlk gördüğün çareyi oynama.
- Kaç: şahı rakibin saldırmadığı bir kareye götür.
- Al: şah çeken taşı al. Bunu şahla da başka bir taşla da yapabilirsin.
- Araya gir: şah çeken taş kale, fil ya da vezirse, aralarına bir taş koy.
2Kaçarken nelere dikkat?
Şah her yöne bir kare gider, ama rakibin saldırdığı bir kareye gidemez. Sık yapılan bir hata: kale hat boyunca şah çekiyorsa şahı aynı hat üzerinde bir kare geri çekmek işe yaramaz. O kare de hâlâ saldırı altındadır.
Örnek: beyaz şah e1’de, siyah kale e8’de ve e sütunu boş. Şah e2’ye gidemez. d1, d2, f1 ve f2’ye gidebilir.
Şah rakibin korunan bir taşını da alamaz. Beyaz şah e1’de, siyah vezir e2’deyse ve vezir korunmuyorsa şah onu alır. Ama başka bir siyah taş e2’yi koruyorsa alamaz.
3Araya girmek
Araya girmek yalnızca kale, fil ve vezirin şah çekmesine karşı işe yarar, çünkü onlar bir hat boyunca saldırır. At ve piyon doğrudan saldırır; aralarında araya girecek kare yoktur.
Araya koyduğun taşı rakip alabiliyorsa ve sen onu geri alamıyorsan, taşını bedavaya vermiş olursun. Önce koyduğun taşın güvenli olup olmadığına bak.
Rok da bir çare değildir: şah çekilmişken rok yapılamaz.
4İki taş birden şah çekerse
Bazen bir hamle iki taşı birden şaha bakar hale getirir. Buna çift şah denir. Tek bir alış ya da tek bir araya girme iki saldırıyı birden durduramaz.
Bu durumda tek çare şahı oynatmaktır (şah, saldıran taşlardan birini alabiliyorsa onu da alabilir). Şahın etrafındaki kareleri say, saldırı altında olmayanlardan birini seç. İki şah yan yana gelemeyeceği için rakip şahın yanındaki karelere de gidemezsin.
Üç yolu da say
Tahtayı kur, adımları sırayla oyna.
- 1Tahtayı kur: beyaz şah g1’de, beyaz kale e1’de, beyaz piyon a5’te. Siyah şah g8’de, siyah vezir b6’da. Sıra beyazda.
- 2Şah! Vezir b6’dan g1’e çapraz bakıyor; aradaki kareler c5, d4, e3 ve f2. Üç yola bak.
- 3Kaçmak: şahın dört güvenli karesi var: f1, g2, h1 ve h2. f2 yasak, çünkü o kare vezirin hattında.
- 4Araya girmek: kale e1’den e3’e gidip çapraz hattı keser. Ama e3’teki kaleyi kimse korumuyor. Vezir kaleyi alır ve yine şah çeker.
- 5Almak: a5’teki beyaz piyon çaprazdan b6’ya saldırıyor. Piyonla vezir alınabilir. b6’yı korumak için siyahın başka taşı da yok.
- 6Karşılaştır: kaçmak güvenli ama bir şey kazandırmıyor. Araya girmek kale kaybettirir. Almak ise 9 puanlık veziri bedavaya getirir.
- 7Seçim: piyonla vezir alınır. Ders: önce “saldıranı alabilir miyim?” diye bak. Acele edenler bu kolay çareyi atlar.
Sık yapılan hatalar
Herkes yapar; fark edince bir daha yapmazsın.
Şahı, şah çeken kale ya da vezirin hattında bir kare geri çekmek.
Doğrusu: Hattın ötesindeki kareler de saldırı altındadır. Şahı hattın dışına, yana götür.
Araya koyduğun taşı korumasız bırakmak.
Doğrusu: Araya girmeden önce o taşın alınıp alınamayacağına bak. Alınabiliyorsa başka çare bul.
Saldıranı almayı hiç denememek.
Doğrusu: Önce şah çeken taşı alabilir misin diye bak. Bazen kaçmaktan çok daha iyidir.
Şahı rakip şahın yanındaki bir kareye götürmek.
Doğrusu: İki şah yan yana gelemez. Bu hamle yasal değildir; başka kare seç.
Kendin dene
Gerçek bir tahtada ya da yoldaki günde. Hepsini yap, sonra bir tane de kendin uydur.
- Tahtaya beyaz şahı e1’e, siyah kaleyi e8’e, siyah şahı g8’e koy. Beyaz şahın gidebileceği kareleri bul. (d1, d2, f1, f2.) e2 neden yok?
- Örnek konumu kur ve üç çareyi sırayla dene. Her birinden sonra siyahın nasıl cevap verdiğine bak.
- Beyaz şah e1’de, siyah vezir e2’de, siyah şah g8’de. Şah vezir alabilir mi? Sonra siyah kaleyi b2’ye koy ve tekrar dene. (Vezir yalnızken alır; kale koruyunca alamaz, hatta bu bir mattır.)
- Kendi oyunlarında her “şah” duyduğunda üç soruyu yüksek sesle sor: Kaçar mıyım? Alır mıyım? Araya girer miyim?
Kendini sına
Önce kendin düşün, sonra cevabı aç.
1Şah çekildiğinde şahı kurtarmanın üç yolu nedir?
Şahı kaçırmak, şah çeken taşı almak ya da araya taş koymak.
2Bir at şah çekiyorsa araya taş koyabilir misin?
Hayır. At atlayarak saldırır, aralarında kare yoktur. Şahı kaçırabilir ya da atı alabilirsin.
3Beyaz şah e1’de, siyah kale e8’de ve aradaki sütun boş. Şah e2’ye kaçabilir mi?
Hayır. e2 de e sütunundadır ve kalenin hattındadır.
Biliyor muydun?
Gerçek bir oyunda şah hiçbir zaman tahtadan alınmaz. Oyun, şahın alınabileceği bir duruma gelmeden, şah mat ile biter.
Özet
- Şah çekilince üç çare var: kaç, al ya da araya gir.
- Kale ya da vezir hattında geri kaçmak işe yaramaz; şahı yana götür.
- Araya girmek yalnız kale, fil ve vezire karşı mümkündür; at ve piyona karşı değil.
- Önce hepsini say, sonra en iyisini seç. Bazen saldıranı almak en iyisidir.