Şah çekmek, bir taşın rakip şaha saldırmasıdır. Buna “şah!” denir. Şah çekilince kurallar değişir: rakip artık canı ne isterse onu oynayamaz, önce şahını kurtarmak zorundadır.
Bu yüzden şah çekmek güçlü bir silahtır: rakibin hamlesini sen belirlersin. Ama her silah gibi dikkatle kullanılır. İyi bir şah çekme rakibi köşeye iter, kötüsü taşını bedavaya kaybettirir.
1Hangi taşlar şah çeker?
Şah dışında her taş şah çekebilir. Yeter ki yaptığı hamleden sonra rakip şahın karesine saldırsın. Aşağıda siyah şah e8’deyken beş örnek var.
Uzaktan giden taşlar (kale, fil, vezir) araya bir taş girerse şah çekemez. At ve piyon ise doğrudan saldırır; aralarında kare olmadığı için araya girilemez.
- Kale: a8’e giden kale aynı yataydan şah çeker (b8, c8, d8 boşsa).
- Fil: b5’e giden fil çaprazdan şah çeker (c6 ve d7 boşsa).
- At: d6’ya giden at L biçiminde şah çeker.
- Piyon: d6’daki beyaz piyon d7’ye gidince çaprazdan şah çeker.
- Vezir: d1’den h5’e gelen vezir çaprazdan şah çeker (yol boşsa).
2Şah çekilince ne olur?
Şahı çekilen oyuncu yalnızca şahını tehditten kurtaran bir hamle yapabilir: kaçmak, saldıranı almak ya da araya taş koymak. Başka hiçbir hamle yasal değildir.
Bu yüzden şah çekmek bir tür zorlamadır. Rakibin tek çaresi sende belli olur ve sen sıradaki hamleni önceden planlayabilirsin.
3Şah çekmek ne zaman işe yarar?
İyi bir şah çekme bir şey kazandırır. Bazen rakip şahı köşeye sıkıştırıp mata yaklaşırsın. Bazen de şah çekerken aynı anda başka bir taşa da saldırırsın: rakip şahını kurtarmak zorunda kalır, sen de o taşı alırsın.
Örnek bölümde böyle bir durum göreceksin. Anahtar şudur: şah çekmek rakibin elini bağlar, ama o elin neyi bırakmak zorunda olduğunu sen bulmalısın.
4Kötü şah çekmek
Yeni başlayanlar her şah çekmeyi iyi sanabilir. Ama şah çeken taş alınabiliyorsa rakip şahını kurtarırken taşını da alır. Örneğin siyah şah e8’de, siyah piyon g6’da ve beyaz vezir d1’deyse: vezir h5’e giderek şah çeker, ama g6’daki piyon h5’teki veziri alır. Vezirini kaybedersin.
Şah çekmeden önce üç soru sor. Taşım orada alınabilir mi? Rakip nasıl cevap verebilir? Sonunda ben ne kazanıyorum?
Şah çek, kaçırt, fili al
Tahtayı kur, adımları sırayla oyna.
- 1Tahtayı kur: beyaz şah g1’de, beyaz vezir d1’de. Siyah şah e8’de, siyah fil a5’te. Sıra beyazda.
- 2Veziri d1’den a4’e götür; aradaki c2 ve b3 boş. Vezir a4’e gelince iki şey olur. Çaprazdan e8’e şah çeker (b5, c6, d7 boş). Aynı anda a sütunundan a5’teki fili de görür.
- 3Siyah ne yapabilir? Araya girecek taşı yok. Vezir alınamaz: fil çapraz gider, a sütunundaki veziri alamaz. Tek çare şahı oynatmak.
- 4Şahın gidebileceği kareler: d8, e7, f7, f8. d7 yasak, çünkü vezirin hattında.
- 5Şahın gidebileceği karelerin hiçbiri a5’in yanında değil. Yani şah fili koruyamaz.
- 6Siyah hangi kareye giderse gitsin, vezir fili alır. Şah d8’e gittiyse alış yine şah çeker.
- 7Karşılaştır: vezir d7’ye gidip de şah çekebilirdi. Ama şah onu alırdı. Şah çekmek, taşın alınamıyorsa ve bir şey kazandırıyorsa iyidir.
Sık yapılan hatalar
Herkes yapar; fark edince bir daha yapmazsın.
Her şah çekmenin iyi olduğunu sanmak.
Doğrusu: Şah çekmek rakibe cevap vermek zorunda bırakır, ama kazandırmak ayrı iştir. Önce ne kazanacağını bul.
Şah çeken taşı korumasız ve alınabilir bir karede bırakmak.
Doğrusu: Şah çekmeden önce taşının o karede alınıp alınamayacağına bak. Alınabiliyorsa ve geri alamıyorsan başka hamle bul.
Şahın çekilmişken başka bir taşla oynamaya çalışmak.
Doğrusu: Önce şahını kurtar. Şahı kurtarmayan hamle yasal değildir; yaptıysan geri al ve doğru çareyi seç.
Şah çekip rakip şahı daha iyi bir yere göndermek.
Doğrusu: Bazen şah çekmek rakibin şahını güvenli yere iter. Çekmeden önce sor: bu hamle onun işini kolaylaştırıyor mu?
Kendin dene
Gerçek bir tahtada ya da yoldaki günde. Hepsini yap, sonra bir tane de kendin uydur.
- Tahtaya beyaz şahı g1’e, beyaz kaleyi a1’e, siyah şahı e8’e koy. Kalenin şah çekebileceği kareleri bul. (a8 ve e1.)
- Beş taşla (vezir, kale, fil, at, piyon) siyah şah e8’deyken şah çekmeyi dene. Hangi birinde araya taş koyabilirsin?
- Örnek konumu kur ve siyahın dört cevabını da dene. Her seferinde vezir fili alabiliyor mu?
- Vezir ve şahınla, rakipte yalnız şah varken art arda şah çekmeyi dene. Rakip şah kenara mı kaçıyor? Dikkat: tüm karelerini kapatırsan oyun pat olur.
Kendini sına
Önce kendin düşün, sonra cevabı aç.
1Şah çekilince rakip ne yapmak zorundadır?
Şahını kurtarmak zorundadır: kaçmalı, saldıranı almalı ya da araya taş koymalı.
2Hangi taşlara karşı araya taş koyarak şah çekmeyi engelleyebilirsin?
Kale, fil ve vezire karşı. At ve piyon doğrudan saldırdığı için araya taş giremez.
3Şah çekmek her zaman iyi midir?
Hayır. Şah çeken taş alınabiliyorsa rakip şahını kurtarırken taşını da bedavaya alır.
Biliyor muydun?
Resmî satranç kurallarında “şah” demek zorunlu değildir. Şah çekilmişse rakip bunu tahtadan görür ve gerekeni yapar.
Özet
- Şah çekmek, bir taşın rakip şaha saldırmasıdır.
- Şah çekilince rakip önce şahını kurtarmak zorundadır.
- Kale, fil ve vezirin şah çekmesi araya taş koyarak engellenebilir; at ve piyonunki engellenemez.
- Şah çekmeden önce taşının orada güvende olup olmadığına ve ne kazandığına bak.