Piyonlar tahtadaki en küçük taşlar ama en kalabalık olanlar: her oyuncunun sekiz piyonu var. Fil, vezir ve kale ancak piyonlar yolu açınca özgürce koşabilir; yani oyun çoğu zaman piyon hamleleriyle açılır.
Piyonun garip bir huyu var: ileri doğru yürür, ama çaprazdan alır. Bu küçük tuhaflık satrancın birçok büyük fikrinin kaynağıdır. Bu derste piyonun bütün kurallarını tek tek, tahtada deneyerek öğreneceksin.
1Piyon nasıl yürür?
Piyon yalnızca ileri gider; yana ya da geriye gitmez. Beyaz piyonlar 8. yataya doğru, siyah piyonlar 1. yataya doğru yürür. Yani iki taraf birbirine doğru ilerler.
Piyonun önünde bir taş varsa yol kapanır. O taş senin de olabilir, rakibin de: piyon ne onu alabilir ne de üstünden atlayabilir. İki piyon burun buruna gelirse ikisi de o sütunda kıpırdayamaz.
2İlk hamlede iki kare
Bir piyon başladığı karedeyse, ilk hamlesinde ister bir ister iki kare ilerleyebilir. e2’deki beyaz piyon e3’e de gidebilir, e4’e de. Siyah e7 piyonu da e6’ya ya da e5’e gider.
Bu hak yalnızca ilk hamle için geçerlidir. Piyon e4’e geldiyse artık sadece e5’e gider. İki kare giderken de üstünden atlayamaz: e3 karesinde bir taş varsa e2’deki piyon e4’e de gidemez, çünkü iki kare de boş olmalı.
3Çapraz alır, çapraz korur
Piyon taş alırken ileri doğru bir kare çaprazına gider. e4’teki beyaz piyon d5’teki ya da f5’teki rakip taşı alabilir. Hemen önündeki e5’teki taşı alamaz.
Bu yüzden piyonun “baktığı” kareler yürüdüğü yoldan farklıdır. e4’teki piyon d5 ve f5 karelerini tehdit eder; o karelere giden rakip taş alınır. Piyon önünü değil, iki çaprazını bekler. Aynı kareleri kendi taşların için de korur.
- Düz giderken: bir kare, ilk hamlesinde yol boşsa iki kare.
- Taş alırken: çaprazında, ileride bir kare.
- Yana ve geriye: hiçbir zaman.
4Son yataya varınca
Piyon geri dönemez, o yüzden her piyon hamlesi bir karardır: bir kez ilerledi mi geri yok. Ama ödülü büyüktür. Karşı tarafın son yatayına ulaşan piyon başka bir taşa dönüşür.
Bu özel hamleye terfi denir. Piyon vezir, kale, fil ya da at olur; çoğu oyuncu vezir seçer. Terfinin ve “geçerken alma” denen özel kuralın ayrıntısı kendi dersinde.
Dört yolu olan piyon
Tahtayı kur, adımları sırayla oyna.
- 1Tahtayı kur: beyaz şah h1’de, beyaz piyon e2’de. Siyah şah a8’de, siyah atlar d3 ve f3’te. Sıra beyazda.
- 2Önce piyonun ileri yoluna bak. e3 boş, e4 de boş. Yani piyon e3’e de e4’e de gidebilir: iki hamle.
- 3Şimdi çaprazlara bak. d3’te siyah at var, f3’te de. Piyon ikisini de alabilir: iki hamle daha. Toplam dört.
- 4Hangisi akıllıca? İki atı da kimse korumuyor, siyah şah çok uzakta. İkisi de bedava. Diyelim f3’teki atı alıyorsun: piyon e2’den f3’e gider ve atı tahtadan kaldırır.
- 5Dikkat: piyon artık e sütununda değil, f sütununda. Taş almak piyonu yan sütuna taşır.
- 6Siyah şahıyla bir hamle yaptıktan sonra piyonuna tekrar bak. Piyon f3’te ve yalnızca f4’e gidebilir. İki kare gidemez, çünkü ilk hamlesini çoktan yaptı.
- 7Geri f2’ye dönemez. Piyonla yürümeden önce “bu kareden sonra yol nereye?” diye sormak bu yüzden önemli.
Sık yapılan hatalar
Herkes yapar; fark edince bir daha yapmazsın.
Piyonla önündeki taşı almaya çalışmak.
Doğrusu: Piyon önündeki taşı alamaz. Taş alacaksan çaprazına bak; önü kapalıysa piyon durur, başka bir taşla yol bul.
Piyonu geri götürmeye çalışmak.
Doğrusu: Piyon asla geri dönmez. Oynamadan önce kendine sor: bu kareden sonra geri yok, buna hazır mıyım?
İkinci hamlede yine iki kare gitmeye çalışmak.
Doğrusu: İki karelik ilerleyiş yalnızca piyonun ilk hamlesine aittir. e4’e gelen piyon bir daha iki kare gitmez; sadece e5’e gider.
Piyonun düz önündeki kareyi tehdit ettiğini sanmak.
Doğrusu: Piyon yalnızca çaprazlarını tehdit eder. Bir at piyonunun hemen önüne gelirse ona hiçbir şey yapamazsın; çaprazına gelirse alırsın.
Kendin dene
Gerçek bir tahtada ya da yoldaki günde. Hepsini yap, sonra bir tane de kendin uydur.
- Tahtada beyaz piyonu e2’ye koy, siyah bir piyonu e3’e koy. Beyaz piyon kımıldayabiliyor mu? Sonra siyah piyonu e4’e taşı: şimdi e2’deki piyon nereye gidebilir? (Yalnız e3’e.)
- Beyaz piyonu e4’e, siyah birer taşı d5 ve f5’e koy. Beyaz piyonun kaç hamlesi var? Say. (Üç: e5’e gitmek, d5’i almak, f5’i almak.)
- Başlangıç konumunda beyaz e2 piyonunu e4’e, siyah d7 piyonunu d5’e oyna. e4’teki piyon d5’teki piyonu alabilir mi? Alırsa hangi sütuna geçer?
- Bir piyonun e2’den e8’e kadar en az kaç hamlede gidebileceğini bul. Önce her seferinde bir kare, sonra ilk hamlede iki kare dene. (Altı hamle; ilk hamlede iki kareyle beş.)
Kendini sına
Önce kendin düşün, sonra cevabı aç.
1e2’deki piyon, e3 karesinde bir taş varken e4’e gidebilir mi?
Hayır. Piyon taşların üzerinden atlayamaz; iki karenin de boş olması gerekir.
2e4’teki beyaz piyon hangi karelerdeki rakip taşları alabilir?
d5 ve f5 karelerindekileri. Önündeki e5’teki taşı alamaz.
3Bir piyon ikinci hamlesinde iki kare ilerleyebilir mi?
Hayır. İki kare yalnızca piyonun başladığı yerden yapılan ilk hamlesine özgüdür; sonra hep birer kare gider.
Biliyor muydun?
Oyun başında tahtada 32 taş vardır ve bunların tam yarısı, yani 16’sı piyondur.
Özet
- Piyon ileri gider: bir kare, ilk hamlesinde yol boşsa iki kare.
- Taşı çaprazından alır; önündeki taşı alamaz, üstünden atlayamaz.
- Geri dönemez, o yüzden her piyon hamlesi kalıcıdır.
- Son yataya varınca vezir, kale, fil ya da ata terfi eder.