Satrançta bir taşı almak, onu tahtadan kaldırmak demektir. Rakibin taşı azaldıkça sen güçlenirsin. Ama her alış kazandırmaz: bazen aldığın taşın karşılığını daha pahalıya ödersin.
Bu yüzden oyuncular taşlara bir tür “fiyat” biçer. Bu derste o fiyatları, bir taşı almadan önce hangi soruları sormak gerektiğini ve sayıların nerede işe yaramadığını öğreneceksin.
1Taş nasıl alınır?
Bir taş, kendi yürüyüş kuralıyla rakip taşın durduğu kareye gidebiliyorsa onu alır. Rakip taş tahtadan çıkar, senin taşın onun yerine geçer. Taş alırken de her taş kendi yolunu kullanır; tek fark piyon: o ileri yürür ama çaprazdan alır.
Satrançta taş almak zorunda değilsin. Alış sana iyi gelmiyorsa almazsın. Kendi taşını alamazsın; şah da hiçbir zaman tahtadan alınmaz. Şaha saldırılırsa “şah çekilmiş” olur ve onu kurtarman gerekir.
2Taşların yaklaşık değerleri
Taşları karşılaştırmak için onlara puan veririz. Bu puanlar kesin bir kural değil, işe yarayan bir cetvel. Şahın puanı yoktur: şah mat olursa oyun biter, bu yüzden onun fiyatı biçilemez.
Bu puanlar sayesinde takasları hesaplarsın. At ile fil yaklaşık eşittir. Kale, bir at ile iki piyon kadar eder: 3 + 1 + 1 = 5. Vezir ise bir kale, bir fil ve bir piyon kadardır: 5 + 3 + 1 = 9.
- Piyon: 1 puan
- At: 3 puan
- Fil: 3 puan
- Kale: 5 puan
- Vezir: 9 puan
3Önce say, sonra al
Bir taşı almadan önce üç soru sor. Aldığım taş kaç puan? O karede bir rakip taş beni geri alabilir mi? Geri alırsa ben ne kaybederim?
Korumasız bir taşı almak bedavadır. Korunan bir taşı almak ise takastır: sen alırsın, rakip senin taşını geri alır. Kazandığın taş kaybettiğinden değerliyse kârdasın, eşitse baş başasın, azsa zarardasın.
Küçük taşla büyük taş almak genellikle çok güzeldir. Büyük taşla küçük taş almak ise ancak o taş korunmuyorsa güvenlidir.
4Sayılar her şey değil
Puanlar bir yardımcıdır, yasa değildir. Şahını korumak ya da mat yapmak, bir vezir kazanmaktan daha önemlidir. Mat yaptıysan oyun biter ve kimse puan saymaz.
Bazen küçük bir taşı vermek büyük bir kazanç getirir. Şimdilik sayıları bil, hesap yap. Mat tehdidi gördüğünde ise sayıları bir kenara bırak; bunu oynadıkça öğrenirsin.
Aynı kale, iki alış
Tahtayı kur, adımları sırayla oyna.
- 1Tahtayı kur: beyaz şah g1’de, beyaz kale d4’te. Siyah şah g8’de, siyah at d5’te, siyah piyon e6’da, siyah fil a4’te. Sıra beyazda.
- 2Kalenin önünde iki hedef var: d5’teki at ve a4’teki fil. İkisi de 3 puan. Ama kale ikisine de aynı güvenlikle gitmez.
- 3Önce d5’e bak. e6’daki siyah piyon çaprazdan d5’i koruyor. Kale atı alırsa piyon kaleyi geri alır.
- 4Hesap: kazandığın 3 puan, kaybettiğin 5 puan. Sonuç 2 puan zarar. Kale d5’e gitmesin.
- 5Şimdi a4’e bak. Fili kimse korumuyor: at d5 buraya bakmıyor, şah çok uzakta, piyon e6 da öyle.
- 6Kale a4’e gidip fili alıyor. Hesap: 3 puan kazandın, hiçbir şey kaybetmedin. Bedava.
- 7Ders: aynı kale ve aynı puan, ama biri zarar, biri kâr. Fark korumadaydı. Almadan önce saymak bu yüzden değerli.
Sık yapılan hatalar
Herkes yapar; fark edince bir daha yapmazsın.
Aldığı taşın puanına bakıp onu koruyan taşı görmemek.
Doğrusu: Almadan önce o karenin çevresine bak: orayı koruyan rakip taş var mı? Varsa hesabı yap.
Puanlara körü körüne uymak.
Doğrusu: Puanlar yardımcıdır. Şahının güvenliği ve mat tehdidi sayıların önüne geçer.
Veziri ya da kaleyi küçük bir piyonu almak için tehlikeye atmak.
Doğrusu: Büyük taşla piyon almadan önce o piyonun korunup korunmadığına iki kez bak. Piyon uğruna vezir kaybetmek çok pahalı bir hata olur.
Taş almanın zorunlu olduğunu sanmak.
Doğrusu: Satrançta taş almak zorunlu değil. Alış kötüyse almazsın; hamle seçmek sende.
Kendin dene
Gerçek bir tahtada ya da yoldaki günde. Hepsini yap, sonra bir tane de kendin uydur.
- Bir oyuncunun başlangıçtaki bütün taşlarının puanını topla (şah hariç). Kaç çıktı?
- Örnek konumu kur ve iki alışı da dene: önce kale d5’teki atı alsın, siyah e6 piyonuyla geri alsın; sonra konumu baştan kur ve kaleyi a4’e gönder.
- Aynı konumda siyah e6 piyonunu tahtadan kaldır. Şimdi kale d5’teki atı almak güvenli mi? Neden değişti? (Artık atı koruyan yok, kale bedavaya alır.)
- Bir hafta boyunca kendi oyunlarında her alıştan önce yüksek sesle söyle: “Ne kazanırım, ne kaybederim?”
Kendini sına
Önce kendin düşün, sonra cevabı aç.
1Piyon, at, fil, kale ve vezirin yaklaşık değerleri kaçtır?
Sırasıyla 1, 3, 3, 5 ve 9 puan.
2Kale korunan bir atı alır, rakip de kaleyi geri alırsa kim kazanır?
Rakip. Sen 3 puan aldın ama 5 puan kaybettin, yani 2 puan zarardasın.
3Şahın neden puanı yoktur?
Çünkü şah alınmaz; mat olursa oyun biter. Onu kaybetmek her şeyi kaybetmektir, bu yüzden fiyatı biçilemez.
Biliyor muydun?
Oyun başında her oyuncunun şah dışındaki taşlarının toplamı 39 puandır: 8 piyon (8), 2 at (6), 2 fil (6), 2 kale (10) ve 1 vezir (9).
Özet
- Bir taş, kendi yürüyüşüyle rakip taşın karesine gidebiliyorsa onu alır; piyon çaprazdan alır.
- Piyon 1, at ve fil 3, kale 5, vezir 9 puan eder; şahın puanı yoktur.
- Almadan önce o taşı koruyan var mı diye bak ve hesabı yap.
- Puanlar yardımcıdır; şah güvenliği ve mat her zaman önce gelir.