Satranç iki kişilik bir oyundur ama kazanmak için rakibin bütün taşlarını almak gerekmez. Asıl amaç, rakibin şahını öyle sıkıştırmak ki onu kurtaracak hiçbir yol kalmasın. Buna şah mat denir.
Bu derste oyunun nasıl başladığını, sıranın kimde olduğunu ve her hamlede uyman gereken kuralları öğreneceksin. Sonunda iyi oyuncuların bile her hamleden önce sorduğu tek bir soru var. Onu alışkanlık edinirsen birçok hatadan kurtulursun.
1Sırayla oynanır
Oyuna her zaman beyaz başlar. Sonra sıra siyaha geçer, sonra yine beyaza. Herkes her seferinde tam bir hamle yapar. Sırayı pas geçmek ya da arka arkaya iki hamle oynamak yasaktır.
Hamle yapmak zorundasın. “Bu sefer oynamıyorum” diyemezsin. Bazen en iyi hamle hiç oynamamak gibi görünür ama buna izin yok. Elindeki en az zararlı hamleyi bulman gerekir.
Kimin beyaz olacağını yazı tura ile seçebilirsiniz.
2Oyun nasıl biter?
En güzel bitiş şah mattır: şah tehdit altındadır ve onu kurtaracak hiçbir yol yoktur. Mat yapan oyunu kazanır.
Başka bitişler de var. Biri “pes ediyorum” derse rakibi kazanır. Saatli oyunlarda süresi biten oyuncu genellikle kaybeder. Oyun berabere de bitebilir: pat olursa ya da iki oyuncu beraberlik konusunda anlaşırsa.
- Şah mat: mat yapan kazanır.
- Pes etmek: pes eden kaybeder.
- Pat ya da anlaşma: oyun berabere biter.
3Yasal hamle ne demek?
Yasal hamle, kurala uygun hamle demektir. Her taşın kendi gidişi var ve ona uymayan hamle yapılamaz. Bir de bütün taşlar için geçerli bir kural var: kendi şahını tehdit altında bırakan hamle yapılamaz.
Bunun sonucu şu: şahının önünde duran bir taş, şahını koruyan tek şey olabilir. O taş yerinden oynarsa şahın açıkta kalır. O halde o taş kıpırdayamaz.
Örnek: beyaz şah e1’de, beyaz at e2’de, siyah kale e8’de olsun. Aralarında başka taş yok. At e2’den ayrılırsa kale şaha saldırır. Bu yüzden atın o anda hiçbir yasal hamlesi yoktur, normalde ne kadar kare gidebilirse gitsin.
4Hamleden önce tek soru
Her hamleden önce şunu sor: Rakibin son hamlesi neyi değiştirdi? Rakip bir taşa mı saldırıyor? Bir taşını mı korudu? Yeni bir yol mu açtı?
Cevabı bulduktan sonra kendi hamleni seç. Başta bu yavaş gelir, birkaç oyundan sonra kendiliğinden yaparsın.
- Son hamle bir taşıma saldırıyor mu?
- Bir taşım korumasız kaldı mı?
- Şahım tehdit altında mı?
İlk hamleler: her seferinde aynı soru
Tahtayı kur, adımları sırayla oyna.
- 1Beyaz e2’deki piyonu e4’e oynar. Neyi değiştirdi? d1’deki vezir ile f1’deki filin önü açıldı.
- 2Siyah aynı şeyi yapar: e7’deki piyon e5’e gelir. İki piyon burun buruna duruyor. Piyonlar çaprazdan aldığı için birbirini alamaz.
- 3Beyaz g1’deki atı f3 karesine oynar. Bu hamle neyi değiştirdi? At artık e5’teki siyah piyona saldırıyor. f3’ten bir L çizip e5’e ulaşır.
- 4Sıra siyahta. Siyah sorar: Rakibin hamlesi neyi değiştirdi? Cevap: e5’teki piyonuma saldırılıyor ve onu hiçbir taşım korumuyor.
- 5Siyah b8’deki atı c6 karesine oynar. Böylece at e5’i koruyor. Beyaz at e5’teki piyonu alırsa siyah at onu geri alır ve beyaz bir atı bir piyona değişmiş olur.
- 6Beyaz f1’deki fili c4 karesine oynar. Yol açık: e2, d3 ve c4 boştu. Bu hamle neyi değiştirdi? Fil f7’deki siyah piyona bakıyor. O piyonu yalnız siyah şah koruyor.
- 7Fil f7’yi alsa şah onu geri alır; fil piyondan çok değerli, bu kötü takas olur.
Sık yapılan hatalar
Herkes yapar; fark edince bir daha yapmazsın.
Rakibin hamlesine bakmadan kendi planını oynamak.
Doğrusu: Önce sor: Son hamle neyi değiştirdi? Sonra kendi hamleni seç. Bu soru bir taşını bedavaya vermekten seni kurtarır.
Şahı koruyan taşı oynatmaya çalışmak.
Doğrusu: Bir taşı tutmadan önce arkasında şahının olup olmadığına bak. Taş kıpırdayamıyorsa başka hamle seç.
Sırayı pas geçmeye çalışmak: “Ben şimdi oynamıyorum.”
Doğrusu: Pas yoktur. İyi hamle görmüyorsan en az zarar vereni seç: hiçbir taşı tehlikeye atmayan, şahını açıkta bırakmayan hamle.
Bir taşa dokunup sonra fikir değiştirmek.
Doğrusu: Turnuva kurallarında dokunduğun taşı oynaman gerekir (oynayabiliyorsa). Önce kafanda düşün, sonra elini uzat.
Kendin dene
Gerçek bir tahtada ya da yoldaki günde. Hepsini yap, sonra bir tane de kendin uydur.
- Bir arkadaşınla yazı tura at; kazanan beyaz olsun. Dört hamle oynayın ve her hamleden sonra yüksek sesle “Son hamle neyi değiştirdi?” diye sorun.
- Yukarıdaki örneği tahtada oyna. f3’teki atın e5’e nasıl baktığını parmağınla L çizerek göster.
- Boş tahtada beyaz şahı e1’e, beyaz atı e2’ye, siyah kaleyi e8’e, siyah şahı h8’e koy. Beyaz atı oynatmayı dene. Neden hiçbir yere gidemediğini kendine anlat.
- Bir oyunda her hamleni yapmadan önce taşı tutmadan, gözünle rakibin son hamlesine bak ve kendine “Neyi değiştirdi?” diye sor. Hamleni yaptıktan sonra da rakibin neyi alabileceğine bir kez daha bak. On hamle boyunca dene.
Kendini sına
Önce kendin düşün, sonra cevabı aç.
1Oyuna hangi renk başlar ve sonra ne olur?
Beyaz başlar. Sonra oyuncular sırayla birer yasal hamle oynar; sıra pas geçilemez.
2Oyunu kazanmak için rakibin bütün taşlarını almak gerekir mi?
Hayır. Amaç rakip şahı şah mat etmektir: şah tehdit altındadır ve onu kurtaracak hiçbir yol yoktur.
3Şahını tehdit altında bırakacak bir hamle yapabilir misin?
Hayır, bu hamle yasal değildir. Şahının önündeki taş kıpırdayamaz; şahını güvende tutmak her zaman önce gelir.
Biliyor muydun?
Mat, tahtada kaç taş olduğuna bakmaz. En kısa mat, siyahın ikinci hamlesinde gelebilir ve o anda tahtada 32 taşın hepsi hâlâ durur. Örneğin beyaz f3 ve g4 oynarsa, siyah e5 ve vezir h4 ile mat eder.
Özet
- Beyaz başlar, sonra oyuncular sırayla birer hamle yapar; sıra pas geçilmez.
- Amaç şah mattır; bütün taşları almak gerekmez.
- Şahını tehdit altında bırakan hamle yasal değildir.
- Her hamleden önce sor: Rakibin son hamlesi neyi değiştirdi?